“ครูนางฟ้า” ครูธรรมดาที่มีหัวใจ พื้นที่ปลดภัยคอยดูแลสุขภาพจิตเด็กไทย

ในวันที่ปัญหาสุขภาพใจของเด็กและเยาวชนทวีความซับซ้อนขึ้น ทั้งปัญหายาเสพติด ภาวะซึมเศร้า ปัญหาครอบครัวและอื่นๆ ที่ส่งผลให้นักเรียนมีความเสี่ยงที่จะหลุดออกจากระบบการศึกษา โรงเรียนและคุณครูจึงเป็นหนึ่งในพื้นที่ปลอดภัยที่จะประคับประคองให้เด็กๆ ก้าวผ่านเวลาที่ยากลำบากนี้ไปได้
คือที่มาของ โครงการครูนางฟ้า ที่มีเป้าหมายในการดูแลสุขภาพจิตเด็กในโรงเรียน ช่วยแก้ไขปัญหายาเสพติด และลดจำนวนเด็กที่มีโอกาสจะหลุดจากระบบการศึกษา ด้วยการเสริมศักยภาพครูให้เป็นผู้รับฟังที่เข้าใจ พร้อมเทคนิคและเครื่องมือเพื่อให้ครูมีตัวช่วย สามารถเป็นที่พึ่งให้เด็กๆ เหล่านี้ได้มีที่ปรึกษาและหาทางออกในชีวิตได้ด้วยตัวเอง

จุดเริ่มต้นจากการช่วยเหลือด้านปัญหายาเสพติด

โครงการครูนางฟ้าเริ่มต้นขึ้นเมื่อราว 10 ปีก่อน ที่จังหวัดเพชรบูรณ์ โดย แพทย์หญิงดวงดาว ศรียากูล รองผู้อำนวยการฝ่ายปฐมภูมิ โรงพยาบาลเพชรบูรณ์ ซึ่งในขณะนั้นทำงานแก้ไขปัญหายาเสพติดในโรงเรียนร่วมกับภาคการศึกษา จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นเมื่อได้ทำงานร่วมกับครูฝ่ายปกครอง และมองเห็นว่าการเป็นครูที่เข้มงวด และใช้วิธีการดุ การลงโทษ หรือการจัดการปัญหาแบบเดิม ๆ ไม่ได้ช่วยให้เด็กดีขึ้น บทสนทนานั้นนำไปสู่การตั้งคำถามใหม่และการเปลี่ยนวิธีทำงาน มาเป็นการดูแลและประคับประคองเด็กอย่างเข้าใจ แนวคิดนี้ค่อย ๆ หลอมรวมเป็นโครงการครูนางฟ้าในเวลาต่อมา

หัวใจสำคัญคือ การสื่อสารเพื่อให้เด็กเปิดใจ

หัวใจของโครงการ คือ การเพิ่มทักษะที่สำคัญให้ครู ให้มี Soft skills ที่หลากหลายเพื่อให้สามารถเข้าถึงเด็กนักเรียนได้อย่างตรงจุด หนึ่งในนั้นคือ ทักษะการสื่อสารเพื่อการเปลี่ยนพฤติกรรม Motivational Interview (MI) เพื่อสร้างพื้นที่ปลอดภัย รู้สึกว่าครูเป็นทีมเดียวกันกับเขา และกล้าเปิดใจ กล้าเล่าถึงปัญหาและสามารถนำไปสู่การแก้ปัญหาได้
อีกเครื่องมือสำคัญคือ Low Intensity-Cognitive Behavior Therapy หรือ LI-CBT กระบวนการบำบัดความคิดและพฤติกรรมของเด็กนักเรียนที่ปรับให้ใช้ง่ายขึ้น ที่ครูสามารถทำได้จริงในโรงเรียน เพื่อค่อย ๆ นำไปสู่การเปลี่ยนพฤติกรรมของเด็ก ในด้านต่างๆ

ทั้งหมดนี้ถูกถ่ายทอดผ่านกระบวนการอบรมแบบ 1 + 4 + 6 คือการอบรมเข้มข้น 2 วัน 1 ครั้ง และติดตามการทำงานจริงของครูอย่างใกล้ชิดอีก 4 ครั้ง เพราะโครงการเชื่อว่า “การติดตามสำคัญกว่าการอบรม” โดยหลังจากที่ครูผ่านการอบรมไปแล้ว เรามีเครื่องมือเพื่อช่วยให้ครูนำไปใช้งานจริง คือ “กล่องเครื่องมือสร้างความเข้มแข็งภายในใจ”
(Healthy Emotion Boxset) เครื่องมือสื่อกลางในการพูดคุยกับเด็ก ผ่าน ภายในประกอบด้วยอุปกรณ์และใบงานต่าง ๆ เช่น ใบงาน “ฉันชอบตัวเอง” ที่ช่วยประเมิน self-esteem นำพาเด็กค้นหาความเข้มแข็งภายในใจของตัวเอง

หรือใบงาน “กราฟวัดลอยจม” ตัวช่วยสำรวจความรู้สึกของตัวเองที่มีต่อด้านต่างๆ ทั้งด้านการเรียน การเงิน ครอบครัว สุขภาพ หรือด้านอื่นๆที่ให้ความสำคัญ ว่า ตอนนี้รู้สึกอะไรอยู่ เพื่อทำความเข้าใจอารมณ์และความรู้สึกของตัวเองและเท่าทันความคิด ไม่หลงไปกับสิ่งเร้าที่เกิดขึ้นที่นำพาไปสู่การแก้ปัญหาในแบบที่ผิด เช่น การเข้าหายาเสพติด หรือการปิดกั้นตนเอง ซึ่งการใช้งานใบงานแต่ละแบบ ขึ้นอยู่กับสถานการณ์และบริบทที่ครูสามารถเลือกใช้ได้ตามเหมาะสม

ในปีแรก โครงการเริ่มต้นจาก 4 โรงเรียน ด้วยการสนับสนุนจากภาคเอกชนทั้ง กองทุนรวมคนไทยใจดี สมาคมนักลงทุนแบบมุ่งเน้นคุณค่า (Thai VI) ซึ่งเงินทุนที่ได้รับจะนำไปใช้ในการอบรม พัฒนาเสริมทักษะครู และการผลิตสื่อเครื่องมือเพื่อให้ครูได้นำไปใช้ง่าย มีความสวยงาม และน่าสนใจ รวมถึงพัฒนาช่องทางการติดต่อสื่อสารของครูนางฟ้าและกับโครงการ

จากจุดเริ่มต้นจนถึงวันนี้ โครงการครูนางฟ้ามีเครือข่ายรวมกว่า 230 โรงเรียนทั่วประเทศ และมี ครูนางฟ้า ที่ผ่านการอบรมประมาณ 600 คน มีการคัดกรองสุขภาพใจนักเรียนกว่า 18,000 คน และเด็กนักเรียนที่พบปัญหาได้รับการดูแลช่วยเหลืออย่างเป็นกระบวนการกว่า 2,200 –2,300 คน

โครงการครูนางฟ้า ตั้งเป้าหมายระยะยาว 10 ปี ในการขยายไปสู่ 3,000 โรงเรียนทั่วประเทศ โดยเน้นกลุ่มนักเรียนระดับมัธยมศึกษาตอนต้น ซึ่งเป็นช่วงวัยที่มีความเสี่ยงสูงที่สุดในการที่จะหลุดจากระบบการศึกษา ซึ่งปัจจุบันโครงการนี้อยู่ภายใต้การดำเนินงานของ สถาบันพัฒนาระบบบริการสุขภาพองค์รวม (สพบ.) ภายใต้มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ มุ่งเน้นการพัฒนาระบบบริการสุขภาพให้ครอบคลุมมิติทางกาย จิต ปัญญา และสังคม ผ่านทำงานร่วมกับโรงพยาบาลชุมชนและศูนย์สุขภาพชุมชนเขตเมือง เพื่อเป็นกลไกกลางในการขับเคลื่อนระบบสุขภาพในระดับท้องถิ่น รวมถึงร่วมพัฒนาต้นแบบชุมชนเข้มแข็ง และขยายผลแนวคิดการพัฒนาระบบสุขภาพองค์รวมไปทั่วประเทศ เพื่อยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชน

ในวันที่โลกของเด็กเต็มไปด้วยความเปราะบาง “ครูนางฟ้า” อาจไม่ใช่ผู้วิเศษที่แก้ปัญหาได้ทุกอย่าง แต่คือครูธรรมดาที่มีทักษะ มีหัวใจ คือคนคอยดูแลหัวใจของเด็กนักเรียนอีกชั้นหนึ่ง เพื่อไม่ให้เด็กคนใดต้องเดินหลุดออกจากระบบการศึกษา และประคับประคองให้เด็กก้าวผ่านเวลาที่ยากลำบากต่าง ๆ ไปได้